آیینه پژوهش - دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم - الصفحة ٤ - سيرى در الانساب - ذکايى ساوى مرتضى
سيرى در الانساب
ذکايى ساوى مرتضى
الانساب. ابى سعد عبدالكريم بن محمّد بن منصور تميمى سمعانى. تحقيق عبداللّه عمر البارودى (بيروت: دارالكتب العلميه, ١٤٠٨هـ./ ١٩٨٨م.) ٥ج, ٥٢٠«٥٣٣«٥٧٨«٥١٨«٧١٤ص.
يكى از كتابهاى مهم و ارزنده در زمينه انساب و رجال, (الانساب) تأليف عبدالكريم سمعانى (متوفى: ٥٦٢هـ.) است. اين كتاب در سالهاى اخير به شكل منقّحى از سوى دارالكتب علميه بيروت با تصحيح و تحقيق استاد عبداللّه عُمر بارودى چاپ و منتشر شده است. پيش از اين نيز در ده جلد در حيدرآباد هند به طبع رسيده بود.
نَسَب شناسى و به اصطلاح شجره نگارى يا (التشجير) در ميان اعراب, داراى سابقه اى ديرين است. در زمان رسول گرامى اسلام(ص) سه تن در ميان اعراب به نسب شناسى مشهور بودند:١ ابوعدّى جبير بن مطعم (متوفى: ٥٩هـ.); مخرمة بن نوفل بن اُهيب (متوفى: ٥٤هـ.); و عقيل بن ابى طالب (متوفى: ٦٥ق.)٢
پس از آنها دَغفل بن حَنظلة بن زيد شيبانى (متوفى: ٦٥هـ.) در معرفة الانساب ضرب المثل عرب بود. چنانكه وقتى مى خواستند كسى را به تبحر در نسب شناسى ياد كنند, مى گفتند: (أنسَب مِن دَغفل).٣ دغفل كتاب (التشجير) را در انساب اعراب جاهلى تا زمان خود سامان داد. لوفجرن تحقيقات ارزشمندى درباره دغفل منتشر كرده است.٤ اين راه همچنان به وسيله تبارشناسان و نسب نگاران بعدى ادامه يافت. خالد بن طليق (متوفى حدود: ١٦٦ هـ.), ضحاك بن عثمان (متوفى: ١٨٠هـ.), تعيط بن بُكير مُحاربى (متوفى: ١٩٠هـ.), أبوالبخترى (متوفى: ٢٠٠هـ.), ابراهيم بن موسى بن صُدَيق (متوفى حدود: ٢٠٠هـ.), عُمارة بن قدّاح, و هشام بن محمّد بن سائب كلبى (متوفى: ٢٠٤هـ.) از اين جمله بودند.٥ بخصوص ابن سائب كلبى به نگارش كتابهاى (النسب الكبير) يا (الجمهره)٦ و كتاب (انساب البُلدان) و نيز (كتاب الالقاب) تحولى در اين زمينه به وجود آورد. محمّد بن جرير طبرى در آثار خود از كتابهاى ابن كلبى استفاده فراوان برده است. برخى كتابهاى مهم در اين باره كه پس از ابن كلبى نگاشته شدند عبارتند از:
ـ انساب حمير و ملوكها: عبدالملك بن هشام (متوفى: ٢١٣هـ.);
ـ انساب الشعرا: ابى جعفر محمّد بن حبيب بغدادى نحوى (متوفى: ٢٤٥هـ.);
ـ انساب الاشراف بلاذرى (متوفى: على بن أبى طالب ٢٧٩هـ.);
ـ الانساب: ابى محمّد قاسم بن اصبغ نحوى (متوفى: ٣٤٠هـ.);
ـ انساب الطالبيين والعلويين القادمين الى المغرب: امير مستنصر باللّه اموى (متوفى: ٣٦٦هـ.);
ـ نسب عدنان وقحطان: ابى العباس محمّد بن يزيد المبرّد نحوى (متوفى: ٢٨٥هـ.);
ـ انساب قريش: ابى عبداللّه زبير بن بكار قرشى (٢٥٦هـ.), همين كتاب را ابى فيد مورَّج بصرى نحوى (متوفى: ٣٧٤هـ.) تلخيص كرده است;
ـ نسب عبدالشمس: ابوالفرج بن على بن حسين اصفهانى;
ـ نهاية الارب فى معرفة انساب العرب: ابى الجود بقربن راشد;
ـ الاكليل فى انساب حمير و أيام ملوكها: ابى محمّد حسن بن احمد بن يعقوب همدانى يمنى (متوفى: ٣٣٤هـ.);
ـ اللباب الى معرفة الانساب: ابوالحسن احمد بن محمّد بن ابراهيم اشعرى;
ـ القصد والامم الى انساب العرب والعجم: ابن عبد البر يوسف بن عبداللّه حافظ قرطبى (متوفى: ٤٦٣هـ.);
ـ ديوان العرب و جوهرة الادب فى ايضاح النسب: محمّد بن احمد بن عبداللّه اسدى سنّابه;
ـ الانساب: ابى محمّد عبداللّه بن على لغمى رشاطى (متوفى: ٤٤٢هـ.);
ـ الانساب: ابى محمّد عبداللّه بن محمّد معروف بابن سيّد بطليوسى (متوفى: ٥٢١هـ.);
ـ الانساب: ابى محمّد حسن بن على معروف به قاضى مهذّب (متوفى: ٥٦٢هـ.); اين كتاب در حدود بيست جلد است.
ـ عجالة المبتدى در انساب, از زين الدين أبى بكر محمّد بن موسى حازمى همدانى (متوفى: ٥٨٤هـ.);
ـ تاج الانساب از محمّد بن أسعد حسينى (متوفى: ٥٨٨ق);
ـ الجوهره فى نسب النبى واصحابه العشرة: كمال الدين عبدالرحمن بن محمّد انبارى (متوفى: ٥٧٧هـ.);
ـ الشجرة فى الانساب: محمّد بن رضوان (متوفى: ٦٥٧هـ.);
ـ الانساب: ابن مهمندار يوسف بن ابى المعالى (متوفى: ٧٠٠هـ.);
ـ نسب القطب النبوى و شريف علوى: شهاب الدين ابى العباس احمد بن على بن ابراهيم بدوى (متوفى: ٦٧٥هـ.);
ـ بغية ذوى الهمم فى معرفة الانساب العرب والعجم: ملك افضل عباس بن الملك المجاهد (متوفى: ٧٧٨هـ.);
ـ الانساب: جمال الدين محمّد بن على مُدَهجن قرشى (متوفى: ٨٨٩هـ.);
در ميان اين همه آثار (الانساب) تأليف عبدالكريم سمعانى از جايگاهى بلند برخوردار است. به طورى كه پس از تأليف, مورد توجّه و اقبال مورّخان و مؤلفان بعدى قرار گرفت و عدّه اى بر آن تقريظ و شرح نوشته, يا آن را تلخيص كردند. از جمله عزالدين ابوالحسن على بن محمّد بن اثير جوزى (متوفى: ٦٣٠ق.) با تلخيص (الانساب) سمعانى و افزودن برخى استدراكات, كتاب جديدى در سه جلد سامان داد و آن را (اللباب) ناميد. همچنين جلال الدين عبدالرحمن سيوطى (الانساب) را تلخيص كرد و با برخى از اضافات كه از كتابهايى چون (معجم البُلدان) ياقوت حموى استخراج كرده بود در سال ٨٧٣ هجرى كتاب جديدى را با عنوان (لبّ اللباب) پديد آورد. نيز قاضى قطب الدين محمّد بن محمّد خيضرى شافعى (متوفى: ٨٩٤هـ.) انساب سمعانى را تلخيص كرد و اضافات و تعليقات ابن اثير, رشاطى و ديگران را هم بر آن افزود و كتاب خود را (الاكتساب) ناميد.٧
احوال و آثار سمعانى
عبدالكريم سمعانى در شعبان سال ٥٠٦ در سمعان متولد شده است. سمعان نام محلى در تميم بوده و نياكان سمعانى بدانجا منسوبند. پدر سمعانى او را در سه سالگى به نيشابور برد. يك سال پس از آن, درگذشت (الانساب, ج٣, ص٢٩٨); و تربيت و تعليم سمعانى به دست عموهايش افتاد. سمعانيان جملگى اهل علم و فضل بودند. عموى بزرگ او ابومحمّد حسن بن ابى المظفر سمعانى, عالِمى زاهد بود و سمعانى جوان كتابهايى چون (الجامع) معمّر بن راشد, (تاريخ) احمد بن سيّار, (امالى) ابى زكريا مزكّى, را نزد او آموخت. همچنين نزد عموى كوچك خود ابوالقاسم احمد بن منصور سمعانى (متوفى: ٥٣٤هـ.) فقه و حديث را فراگرفت. خواهر سمعانى (امة اللّه حرة) نيز زنى عالم و فاضل بود, و ابى غالب محمّد بن حسن باقلانى بغدادى به او اجازه نقل حديث داده بود. سمعانى نزد او نيز احاديث و حكايات فراوان آموخت (ج٣, ص٣٠١).
از ديگر استادان وى كه خود از او ياد كرده است, ابى شجاع عمر بن ابى الحسن بسطامى است (ج١, ص١٩); و او همان كسى است كه سمعانى را به تحقيق و نگارش (الانساب) تشويق كرده است.
غير از اينها, سمعانى محضر استادان بسيارى را درك كرده است. او به خاطر تحقيق و استماع حديث, رنج سفرهاى فراوان را بر خود هموار كرده و به شهرهاى اصفهان, خراسان, همدان, ماوراءالنهر, عراق, حجاز, شام, طبرستان و بيت المقدس بارها سفر كرده است. ابن نجّار نوشته است كه وى از هفت هزار شيخ, حديث شنيده است. سمعانى جز (الانساب) كتابهاى ديگرى نيز نوشته است. اسامى برخى از كتابهاى او اينهاست: الاسفار عن الاسفار (ج١, ص٣٦٣); النزوع عن الاوطان والنزاع الى الاخوان (ج١, ص٣٦٣); ادب الاملاء والاستملاء (ج١, ص٣٩٣); الذيل على تاريخ بغداد خطيب; تاريخ مرو; ادب الطلب; معجم البُلدان; معجم الشيوخ; تحفه المسافر; الهدايه; عزالعزلة; الادب واستعمال الحسب; المناسك; الدعوات; الدعوات النبويه; غسل اليدين; افانين البساتين; دخول الحمام; صلاة التسبيح; التحايا; تحفه العيد; فضل الديك; الرسائل والوسائل; صوم البيض; سلوة الاحباب; التحبير فى المعجم الكبير; فرط الغرام الى ساكنى الشام; مقام العلماء بين يدى الامراء; و بسيارى ديگر.
امّا مشهورترين كتاب سمعانى همين (الانساب) اوست كه به تشويق استادش ابى شجاع عمر بن ابى الحسن بسطامى در روز جمعه سال ٥٠٥ قمرى در سمرقند شروع به تأليف آن كرده است (ج١, ص١٩).
روش شناسى الانساب
سمعانى در مقدمه (الانساب) روش خود را در نگارش آن چنين گفته است: (كتاب من براساس ترتيب الفبايى نام شهرها, قبيله ها يا قريه ها تنظيم شده است. آنگاه در زير نام هر شهر يا قريه يا قبيله, سعى كرده ام نام رجال و علماى آنها را همراه با مختصرى از شرح حال و سيره او بنگارم. به دنبال نام رجال, اطلاعات ديگرى از اين دست داده شده است: تاريخ و محلّ تولد و وفات, استادان او, كسانى كه از ايشان روايت شنيده است, نام تأليفات, نوع تخصص و برخى موارد ديگر. در بيان برخى حكايات كه از راويان شنيده ام اختصار را رعايت كرده و اسناد آنها را حذف كردم. در ترتيب الفبايى نام شهرها, علاوه بر حرف اوّل, حرف دوم و سوم تا آخر نيز لحاظ شده است. به اين ترتيب از الف ممدوده آغاز كردم. مثلاً مدخل (الآبرى) (منسوب به قريه اى از سجستان) را در (باب الالفين) پس از مدخل (الآبجى) آوردم (ج١, ص٥٦). در باب (الالف والباء) (ج١, ص٦٩) مدخلهاى اباحتى, ابّار, اباضى, اباوردى, الابح, ابذوى, ابردى, ابرص و… تا آخر به همين ترتيب فهرست شده اند.) (ج١, ص١٩).
سمعانى در ابتداى جلد اول به ذكر رواياتى از رسول گرامى اسلام(ص) در فضيلت علم انساب پرداخته است و در فصلى با عنوان (فى الحث على تعلّم الانساب و معرفتها) (ج١, ص١٩) روايت مشهور (تعلموا من أنسابكم ما تعلمون به ارحاكم…) را با عبارات و اسناد مختلف و مفصل نقل كرده است. سپس براى تيمن و تبرّك, فصلى را با عنوان (فى نسب رسول اللّه(ص) در آغاز كتاب آورده است (ج١, ص٢٤). تيمناً عبارتى از اين فصل نقل مى شود: (عن ابن عباس رضى اللّه عنه قال: سمعتُ رسول اللّه يقول: اَنا محمّد بن عبداللّه بن عبدالمطلب بن هاشم بن عبد مناف بن قصى بن كلاب بن مرة بن كعب بن لؤى بن غالب بن فهر بن مالك بن النضر بن كنانة بن خزيمة بن مدركة بن الياس بن مضر بن نزار بن معد بن عدنان بن أدبن أدد بن الهميسع بن عابر بن صلح بن نبت بن اسماعيل بن ابراهيم بن ازر و هو تارح بن ناحور بن شاروغ بن فالغ بن عابر و هو هود النبى (ص) ابن شالخ بن ارفخشذ بن سام بن نوح بن لمك بن متوشلخ بن اخنوخ و هو ادريس بن برد بن قينان بن انوش بن شيث بن آدم صلوات اللّه على الانبياء اجمعين.) (ج١, ص٢٤ـ٢٥).
سمعانى پس از بيان نسب رسول اللّه, به ذكر نسب بنى هاشم (ج١, ص٢٦) و بعد از آن به ذكر نسب قريش (ج١, ص٢٧) سپس به ذكر نسب عرب (ج١, ص٢٨) و قبايل مضر, قحطان, كهلان, سباء, قضاعه و برخى قبايل ديگر پرداخته (ج١, ص٣٠ـ ٥٥) و سپس (باب الالفين) را آغاز كرده است.
منابع (الانساب)
همان طور كه پيشتر گفته شد, سمعانى مسافرتهاى فراوانى به شهرها, روستاها و سرزمينهاى مختلف كرده و با عالمان و محدثان بسيارى ديدار و گفتگو كرده است و سپس با تنظيم ديده ها و شنيده هاى خود, قسمت اعظم كتاب (الانساب) را سامان داده است. مثلاً در جايى نوشته (كَتَبتُ عنه من حفظه) (ج٣, ص٦); به سخن ديگر, بيشتر منابع الانساب به صورت شفاهى بوده است. به علاوه اينكه سمعانى از منابع كتبى فراوان ديگرى هم كه در دست داشته سود جسته است. برخى از اين منابع عبارتند از:
ـ تاريخ نيشابور: حاكم ابو عبداللّه حافظ نيشابورى (ج١, ص٢٩٧ و ٣٣٧), (ج٢, ص٥٢٥); سمعانى از اين اثر بيش از منابع ديگر بهره برده و در سراسر فصلهاى مختلف الانساب, بارها به آن ارجاع داده يا از آن روايت كرده است.
ـ الاكمال: ابوالحسن بن ماكولا (ج١, ص٢٨٦ـ٤٣٥);
ـ تاريخ بغداد: خطيب بغدادى (ج٣, ص٥٧ ـ ٥٨), (ج٥, ص٢٥);
ـ تاريخ اصفهان: حافظ ابو زكريا يحيى بن ابى عمرو بن مُنده, معروف به ابن مُنده (ج١, ص٣٢٢);
ـ تاريخ بخارا: از ابوبكر منصور برسخى (ج١, ص٣٢٢);
ـ تاريخ جرجان: حمزة بن يوسف سهمى (ج١, ص٣٢٤);
ـ تاريخ اصفهان: حافظ ابو نعيم احمد بن عبداللّه اصفهانى (ج١, ص٢٩٩);
ـ تاريخ احمد بن سيار (ج١, ص٣٠٥);
ـ تاريخ بخارا: ابو عبداللّه محمّد بن احمد بن سليمان غنجار بخارى (ج١, ص٢٩٣);
ـ تاريخ فارس: ابو عبداللّه بن محمّد بن عبدالعزيز شيرازى (ج٣, ص٣٠);
ـ تاريخ مدينه سمرقند: (ج١, ص٢٧٨) از ابو سعد الادريسى (متوفى قبل از ٣٤٠ق.);
ـ طبقات الهمذانيين: حافظ صالح بن احمد (ج٢, ص٥٣١);
ـ مفاخر خراسان: ابوالقاسم عبد اللّه بن احمد بن محمود بلخى (ج٣, ص٣٣), (ج٤, ص٣٤);
ـ كتاب الثقات: ابوحاتم محمّد بن حبّان بُستى (ج١, ص٣١٥), (ج٣, ص١١);
ـ معجم الشيوخ: عبدالعزيز نَخشَبى (ج٢, ص٤٠٥), (ج٣, ص٢٧);
ـ معجم الصغير: طبرانى (ج٢, ص٥٢٨);
ـ كتاب العلم: حافظ ابونعيم اصفهانى (ج١, ص٢٠);
ـ سنن: ابى داوود سجستانى (ج١, ص٣٢٩, ج٢, ص٦);
ـ تاريخ المصريين: ابوسعيد بن يونس (ج١, ص٣٤٤);
ـ الالقاب: ابى كلبى (ج١, ص٣٠٨), (ج٣, ص٧);
ـ الصحيح: ابوالفتح بن ابى الفوارس (ج١, ص٣٠٨);
ـ تاريخ بغداد: احمد بن على بن ثابت (ج١, ص٢٩٨);
ـ المضافات: ابوكامل بصيرى (ج١, ص٣٢٥), (ج٢, ص٦), (ج٤, ص٢٣);
ـ صحيح بخارى: (ج١, ص٣٣١);
ـ صحيح مسلم: (ج٤, ص٤٨), (ج٥, ص٦٧);
ـ كتاب ابى زرعه سنجى (ج١, ص٢٩٤);
ـ معجم الشيوخ: ابوالقاسم هبة اللّه بن عبد الوارث شيرازى (ج٥, ص٤١);
ـ الجرح والتعديل: ابن ابى حاتم رازى (ج٣, ص٣٩٦);
ـ كتاب الالقاب: ابوالفضل فلكى (ج٥, ص٦٨);
ـ كتاب ابوالحسن على بن عُمر دار قطنى (ج١, ص٣٠٧);
ـ الاغانى: ابوالفرج اصفهانى (ج٣, ص١٣٧);
ـ كتاب الانساب: ابوالفضل محمّد بن طاهر مقدسى (ج١, ص٣٧٦);
ـ كتاب الكُنى: مسلم بن حجّاج (ج١, ص٣٦٧);
ـ تاريخ نَسَف: ابوالعباس مستغفرى (ج٥, ص٢٢و٢٧);
.*.
سمعانى به مذهب اهل سنّت اعتقاد دارد و از ميان ائمه چهارگانه اهل سنّت بيشتر به شافعى (ج٣, ص٣٧٨ـ٣٨٠) و احمد بن حنبل (ج٢, ص٢٧٧ـ٢٧٩) گرايش دارد. وى در لابه لاى نوشته هاى الانساب گاه به گاه عقايد خود را آشكار كرده و بر مبناى آنها درباره محدثان و راويان شيعه اظهار نظر كرده است. مثلاً در جايى, همعقيده با ابوحاتم بن حبان بُستى مؤلف (الثقات) گفته است: (جعفر بن سليمان ضبعى يكى از ثُقات و راويان معتبر است. تنها عيب او ميل و ارادتش به اهل بيت [عليهم السلام] است. (كان جعفر بن سليمان (ضَبعى) من الثقات المتقنين فى الروايات غير انّه كان ينتحل الميل الى اهل البيت) (ج٤, ص٩). سمعانى در ادامه افزوده: (ائمه حديث ما اجماع دارند اگر راوى صادق و متقنى اهل (بدعت)! بود لكن عقايد خود را تبليغ و اظهار نمى كرد شنيدن و حجّت گرفتن اخبار او جايز است, در غير اين صورت و حتى در صورت (ثقه) بودن, احتجاج به اخبار و احاديثى كه نقل كرده پايه اى ندارد و درست نيست. به همين خاطر ما حديث اهل بدعت را يكسره طرد مى كنيم) (ج٤, ص٩). در جايى ديگر ضمن ذكر ابو عبدالرحمن محمّد بن فضيل بن غزوان بن جرير ضبّى كوفى (متوفى: ١٩٥هـ.) با اينكه نوشته احمد بن حنبل از او حديث و روايت نقل كرده است امّا با كنايه افزوده: (كان يغلو فى التّشيّع) (ج٤, ص١١); يعنى در تشيع غلوّ مى كرد!
سمعانى گاهى به جاى نقد علمى انديشه هاى اهل تشيع, يكسره آنها را تكفير مى كند و اين روش از هر كه باشد ـ خواه شيعه خواه سنّى ـ ناپسند و غير علمى است. درباره جاروديه نوشته است: (وأما الجاروديه ففرقة من الزيدية من الشيعة وَهم اصحاب أبى الجارود نسبوا اليه, زعموا انّ النبيّ(ص) نَصَّ على اِمامت عليّ بالوصف دون التسميه و (أن الناس كفروا بتركهم الاقتداء به بعد النبى ـ صلى اللّه عليه وسلّم ـ), ثم بعده الحسن, ثم الحسين, ثم إنّ الامامة شورى فى ولدهما فَمَن خرج منهم داعياً الى سبيل ربّه وكان عالماً فاضلاً فهو الإمام. وهؤلاء انّما اكفرناهم بقولهم بتكفير الصحابة….) (ج٢, ص٩). يعنى: (جاروديه فرقه اى از زيديه (شعبه اى از تشيّع) و منسوب به ابى الجارود هستند. آنها معتقدند پيامبر(ص) از راه توصيف به امامت على[ع] تصريح كرده با اينكه نام او را نبرده است. و مردمى كه پس از پيامبر اقتدا به على را ترك گفتند كافر شدند. (و معتقدند پس از على حسن و حسين امام هستند و امامت پس از آنها در ميان فرزندان آنها شورايى است. و بعد از آنها از ميان مردم كسى كه مردم را به خدا بخواند و عالم فاضل باشد مى تواند امام باشد. امّا ما آنها را تكفير مى كنيم به خاطر اينكه صحابه را تكفير كردند.)
در جاى ديگر نوشته است: (ابوزكريا يحيى بن ابى عمر بن مُنده در تاريخ اصفهان از عبدالرحمن بن عبداللّه بن مُنده نقل كرده كه داشتم از عبداللّه بن محمّد بن عقيل باوَردى دو جزء از حديثى را از احمد بن سلمان مى نوشتم كه به من گفت: مَن لَم يكن على مذهب الاعتزال فليس بمسلم) وقتى اين سخن را از او شنيدم نوشتن جزء دوم حديث را ترك كردم) (ج١, ص٢٧٤). در مدخل بَدائى نوشته است: (هذه النسبة الى البدائية وَ هُم جماعة من غلاة الروافض وهم الذين اجازوا البداء على اللّه عزّوجل وَزعَمُوا انه يريد الشىء ثم يبدوله, و اوّل ظهور هذا القول من جهة المختار بن أبى عبيد الثقفى الذى غلب على الكوفة واعمالها وقتل قَتَلة الحسين رضى اللّه عنه, وقيل ان المختار أخذ هذا القول عن مولى على رضى اللّه عنه يقال له كيسان, و فى اجاز البدء على اللّه تعالى اجازة النّدم عليه و هذا كفر.) يعنى: (بدائى منسوب به بدائيه است. آنها گروهى از رافضيان (شيعيان) بودند كه معتقد به (بداء) بر خداى تعالى بودند. اينها مى پندارند كه خداوند, نخست چيزى را اراده كرده سپس انجام آن را آغاز مى كند. و اولين كسى كه اين عقيده را اظهار كرد مختار بن ابى عبيد ثقفى بود و او همان است كه كوفه را فتح كرد و قاتلان حسين رضى اللّه عنه را كشت. هم چنين گفته شده كه مختار ثقفى اين قول را از مولى على رضى الله عنه اقتباس كرده است!!… و جواز بداء بر خداى تعالى ملازم با پشيمانى بر آن است, كه كفر مى باشد!!) (ج١, ص٢٩٥).
امثال اين موارد در جاهاى مختلف (الانساب) به چشم مى خورد و نقد و بررسى آنها در حوصله اين مقاله نيست.
برخى از امتيازات (الانساب)
يكى از فوايد (الانساب) ذكر نام كتابهايى است كه غالباً در منابع ديگر ذكر نشده است. زيرا همان طور كه گفته شد, سمعانى براى نگارش اين كتاب سفرهاى فراوانى به نقاط مختلف دنيا كرده و كتابهاى بسيارى را ديده يا شنيده كه ذكر نام آنها در تأليفات ديگر ـ از اين دست ـ كم سابقه يا بى سابقه بوده است. اين كتابها اعم از تفاسير, كتابهاى علوم قرآنى, ادبى, عرفانى تاريخى, سفرنامه ها و دواوين شعر است. اكثر اين كتابها امروز در دست نيستند و در منابع كتابشناختى ديگر هم ذكرى از آنها نيست. براى نمونه, نام برخى كتابها را كه از (الانساب) استخراج شده است ذكر مى كنيم:
الف. علوم قرآنى
ـ التفسير للقرآن: ابوزكريا يحيى بن جعفر بن اعين ازدى بيكندى بكبرنى (ج١, ص٣٨٣);
ـ تفسير قرآن: ابوعلى حسين بن فضل بجلى بغدادى, ساكن نيشابور (ج١, ص٢٨٥);
ـ كتاب عدد آى القرآن واختلاف فيه: ابوبكر محمّد بن خلف بن جَيّان بن صدقه بن زياد صبيّ (متوفى: ٣٠٦هـ.), (ج٤, ص١١);
ـ كتاب كبير فى القراآت: ابو جعفر محمّد بن سعدان نحوى ضرير (متوفى: ٢٣١هـ.), (ج٤, ص١٦);
ـ تفسير قرآن: عبدالرزاق بن همام (ج٥, ص٤٥);
ـ تفسير: ابن عينيه (ج٢, ص٥٢٤);
ـ تفسير: ابومسعود بجلى (ج٣, ص١٣٥);
ـ تفسير: محمّد بن ابى ابكر مقدمى (ج١, ص٢٧٠);
ـ تفسير: ثعالبى (ج٤, ص٣١);
ـ تفسير: ابوالعباس وليد بن ابان بن بونه اصفهانى (متوفى: ٣١٠هـ.), (ج١, ص٤١٦);
ـ احكام القرآن: از ابى الحسن عبّاد بن عباس طالقانى پدر صاحب بن عباد وزير. سمعانى در باره اين كتاب نوشته: (ينصر فيه مذهب الاعتزال) (ج٤, ص٣٠);
ـ تفسير: ابومحمد مكيّ بن عبدالرزاق كشيهنى (ج١, ص٢٧٠);
ـ تفسير: ابومسعود سهل بن عثمان بن فارس عسگرى (متوفى: ٢٣٠ق.), (ج٤, ص١٩٤);
ـ قراآت القرآن: ابونصر منصور بن محمّد مقرئ عراقى (متوفى: ٤٥٠ق.), (ج٤, ص١٧٦);
ـ غريب القرآن: محمّد بن عزيز سجستانى معروف به عُزَيرى (ج٤, ص١٨٨);
ـ تفسير: عبد بن حميد كَشّى (ج٤, ص١٢٧);
ـ اخبار القرآن: به روايت ابى عبد الرحمن بن ابى ليث از عبد بن عابد (ج٤, ص١٢٦);
ـ احكام القرآن: محمّد بن الازهر (ج٤, ص١٢٨);
ـ تفسير: ابواسحاق ابراهيم بن معقل بن حجّاج بن خدّاش سانجَنى نَسَفى (متوفى: ٢٩٥ق.), (ج٣, ص٢٠٤);
ـ تفسير: ابامحمّد اسماعيل بن عبدالرحمن سُدّى (ج٣, ص٢٣٩);
ـ المدخل فى التفسير: ابوالحسن بن ابى الحسين قطّان شاماتى (ج٣, ص٣٨٥);
ب. كلام
ـ مقالات المعتزله: ابوعلى محمّد بن عبدالوهاب جبايى (متوفى: ٣٠٣ق.), (ج٢, ص١٧);
ـ رد على اهل السنة: ابوعلى محمّد بن عبدالوهاب جبايى (ج٢, ص١٧);
ـ كتاب العقل: ابوسليمان داوود بن محبّر بن قحذم بن سليمان بن ذكوان طالبى بصرى (متوفى: ٢٠٦ق.), (ج٤, ص٣٨);
ـ كتاب بدء الخلق وكتاب مبدأ: وهب بن منبه (ج٤, ص١٢٦ و ج٥, ص٣٢٣);
ـ كتاب المعرفه: ابى محمّد عبد اللّه بن عيسى مروزى معروف به عبدان (متوفى: ٢٩٣ق.), (ج٤, ص١٣٠);
ج. اخلاق
ـ كتاب الزهد: ابوالسّرى هناد بن سرى (متوفى: ٢٤٣ق.), (ج١, ص٣٥٧ و ج٤, ص١٠٦);
ـ كلام فى الزهد والمعرفة: ابوسلمه بَديانوى (ج١, ص٢٩٧);
ـ نحو القلوب: ابوجعفر محمّد بن اسحاق بن على بحاثى زوزنى (ج١, ص٢٨٨);
ـ كتاب المروّة: ابومحمّد حسن بن اسماعيل ضرّاب (ج٤, ص١٤);
ـ الآداب والمواعظ: قاضى امام ابى سعيد خليل بن احمد بن محمّد سنجرى (ج٥, ص٦٠);
ـ الزواجر والمواعظ: ابو احمد حسن بن عبداللّه بن سعيد عسگرى (ج٤, ص١٩٣);
ـ كتاب المناجاة: كعب الاحبار (ج٤, ص١٢٧);
ـ حليه الاولياء: حافظ ابونعيم اصفهانى (ج٤, ص٢٠٠);
د. ادبيات, عرفان و تصوف
ـ ديوان ابوعبداللّه محمّد بن احمد بن يوسف بن اسماعيل بن شاه خوارزمى برقى (متوفى: ٣٧٦ق.) به خط شاگرد او ابن سيناى فيلسوف (ج١, ص٣٢٥);
ـ حكايات الصوفيه: ابوعبداللّه محمّد بن عبد اللّه بن باكويه شيرازى باكويى (متوفى: ٤٢٠ق.), (ج١, ص٢٦٧);
ـ السلوة (فى علوم الصوفيه): ابوالحسن على بن يوسف جوينى (ج٢, ص١٢٩);
ـ تاريخ الصوفيه: عبدالرحمن سُلَمى (ج٤, ص٣١);
ـ التعرف لمِذهب التصوف: ابى بكر بن ابى اسحاق (ج٥, ص٢٨٩);
ـ كتاب فى الحروف: ابوالفضل خزاعى (متوفى: قبل از ٤٠٠ق.), (ج١, ص٢٩٩);
ـ ديوان الادب: ابو ابراهيم اسحاق بن ابراهيم فارابى (ج٤, ص٣٣١);
ـ كتاب الاشتقاق: ابوبكر بن دُريد (ج٣, ص٤٠٢);
ـ الاربعين الصوفيه: ابوالقاسم هبة اللّه بن عبدالوارث شيرازى (ج٣, ص٤٤١);
ـ تنبيه الغافلين: ابى ليث سمرقندى (ج٣, ص١٩٩);
ـ ديوان شعر ابوالحسن على بن سليمان بن ابان بن اصفروخ فارسى سكرى نفرى (ج٤, ص٣٣٣);
هـ. تاريخ و سفرنامه
ـ تاريخ استرآباد: ابوسعد عبدالرحمن بن محمّد بن محمّد ادريسى (ج٤, ص٣٦١);
ـ تاريخ همدان: ابوالفضل صالح بن احمد بن محمّد حافظ همدانى (ج٤, ص٢٢٨);
ـ تاريخ شيراز: ابوالقاسم شيرازى (ج١, ص٤١٧);
ـ تاريخ فارس: ابوالوفاء اخسيكتى (ج١, ص٣٤);
ـ تاريخ مراوزه (مروزيان): ابورجاء محمّد بن حمدويه بن احمد هورقانى (ج١, ص٣٢٠) و (ج٣, ص٢٣٣);
ـ تاريخ حمصيين: احمد بن محمّد بن عيسى (ج٤, ص١٢٥);
ـ التاريخ: اسماعيل بن على خطبى (ج٣, ص٤٦١);
ـ القند فى معرفة علماء سمرقند: ابوالمظفر محمّد بن محمّد بن احمد بن ابى القاسم صابرى (ج٣, ص٥٠٥);
ـ تاريخ نَسَف: ابوالعباس مستغفرى (ج٥, ص٧٠٠);
ـ سفرنامه عراق: ابوالفرج محمّد بن ابراهيم بن حسن طبرانى (رحلة الى العراق), (ج٤, ص٤٣);
ـ سفرنامه: ابوالقاسم سليمان بن احمد بن ايوب بن مطير لخمى طبرانى (ج٤, ص٤٢);
ـ سفرنامه: ابوحاتم رازى (ج٣, ص٥);
ـ تاريخ مراوزه: ابى العباس مَعدانى فقيه (ج٣, ص٣٨٢);
و. رجال و حديث
(مَن لَم يكتبُ لَم يَجد حلاوة الاسلام) (ج٤, ص٣١); اين جمله زيبا را سمعانى از صاحب بن عبّاد وزير, نقل كرده است. برخى از كتابهاى رجال و حديث ذكر شده در (الانساب) عبارتند از:
ـ الصناع من الفقهاء والمحدّثين: از ابوعبد اللّه محمّد بن اسحاق بن سعيد بن اسماعيل سعدى تميمى هروى (ج٤, ص٢٠٧);
ـ طبقات العلماء من اهل موصل: ابوزكريا يزيد بن محمّد بن اياس ازدى (ج٤, ص٢٧٨);
ـ غريب الحديث: ابى عبيد قاسم بن سلاّم بغدادى (ج٤, ص١٢٨);
ـ مأة حديث مخرجة من الاصول: ابواحمد عبد اللّه بن يوسف جرجانى (ج٤, ص١١٨);
ـ كتاب المصباح (فى الحديث): ابوكرم مبارك بن حسن بن شهرزورى (ج٣, ص٤٧٥);
ـ معجم الشيوخ: ابى بكر بن مقرئ (ج٤, ص٢١٨);
ـ معرفة الصحابه: ابى عبد اللّه محمّد بن اسحاق بن منده (ج٤, ص٥٦);
ـ اخبار القضاة والمحدثين بالاندلس: محمّد بن حارث خشنى اندلسى قرطبى (ج٢, ص٣٧٢);
ـ كتاب النتف والطرف: ابوسعد آوى (ج٥, ص٢٦٧);
ـ اعلام الحديث وغريب الحديث هر دو از: ابوسليمان حَمد بن محمّد بن ابراهيم بن خطاب بُستى خطابى (متوفى: ٣٨٨ق.), (ج٢, ص٣٨٠);
ـ طبقات علماء بلخ: ابوعبد اللّه محمّد بن جعفر بن غالب بن ورّاق (ج٥, ص٣٠٨);
يكى ديگر از فوايد و امتيازات (الانساب) ذكر نام برخى شهرها, روستاها, محله ها, مساجد و آثار تاريخى كهن همراه با اطلاعاتى درباره آنهاست. اين اطلاعات براى كسانى كه درباره اين بلاد تحقيق مى كنند, سودمند خواهد بود. برخى از اين شهرها, روستاها يا
محله ها و مسجدها عبارتند از:
ترشيز (ج٤, ص٦٥); بوزجان از روستاهاى نيشابور (ج١, ص٤١١); بوزَنجرد از توابع همدان (ج١, ص٤١٢); با مئين و باذغيس (ج١, ص٤١٢); بلاساغون نزديك كاشمر (ج١, ص٤٢٤); طخارستان (ج٣, ص٣٣); قلعه رياح در اندلس (ج٣, ص٣٩); رزامى نام محلّه اى در مرو (ج٣, ص٥٩); غِنادوست از قراى سرخس (ج٤, ص٣١٠); خانقاه باغ رازين نيشابور (ج٤, ص٤٩); ساوه (ج١, ص٤١٢); ابيورد, باورد (ج١, ص٢٧٤); شهرزور, بين موصل و زنجان (ج٣, ص٤٧٤); طالقان (ج٤, ص٢٩ـ٣١); شارك, شهرى در نواحى بلخ (ج٣, ص٣٧٤); محله عتّابين در جانب غربى بغداد (ج٤, ص١٤٧); بسا (= فسا), (ج١, ص٣٤٦); بُست (شهرى از بلاد كابل بين هرات و غزنه), (ج١, ص٣٤٨); قريه كاسكان از قراى كازرون فارس (ج٥, ص١٥); اسفراين (ج٥, ص٢٦); خوارزم (ج٥, ص٥٥); كرمان (ج٥, ص٥٦); رازان محله اى بزرگ در بروجرد (ج٣, ص٢٣); رى (ج٣, ص٢٢); قومس, بذش, بسطام, سمنان (ج١, ص٣٠١); مغكان, بذيخون, بخارا و برازجان (ج١, ص٣٠٥); شاذياخ (ج٣, ص٣٧٣); بَزده, قلعه اى در شش فرسخى نسف در راه بخارا (ج١, ص٣٣٩); سانجن, قريه اى در نَسَف (ج٣, ص٢٩٥); كش, سمرقند, فرغانه (ج١, ص٢٧٥); بايان, بالا (ج١, ص٢٧٦); دينور, قرميسيس, (ج٢, ص٥٣١); دينارآباذ, استرآباذ (ج٢, ص٥٣٠); دليجان (ج٢, ص٤٩٠); خانقاه حسن بن يعقوب حدّاد در نيشابور (ج٢, ص٥٢٤); حصن كيبا شهرى در ديار بكر (ج٢, ص٢٢٧); جيرفت (ج٢, ص١٤٢); كازرون (ج٥, ص١٤); كرج ابودلف عجلى (ج٥, ص٤٦ـ٥٠); طاسبندى قريه اى از قراى همدان (ج٤, ص٢٨); ترمذ, آمل, دامغان (ج١, ص٣٥٤).
.*.
نكته هاى ظريف و خواندنى نيز در الانساب فراوان است: مثلاً بحثهاى خواندنى درباره مزدكيان (ج٥, ص٢٧٣); درباره شهيد (ج٣, ص٤٧٦); وجه تسميه برخى از شهرها, مثل بغداد (= بغ داد يا بغستان), (ج١, ص٣٧٢); عقايد فرقه سبعيه (ج٣, ص٢١٦); جملاتى از فارسى كهن: (فقال له بالفارسيه: خدايكان تازيان ذمار گرفت; قال باذرن, وهو فى السوق: اسب زين و استر پالان و اسباب بى درنگ), (ج٣, ص١١); و بسيارى ديگر از اين جمله است.
پاره اى از ايرادها و نواقص در تصحيح
الانساب به تصحيح عبد اللّه عمر بارودى كتابى پاك و مهذب است, و مصححِ سختكوش در ارائه هرچه بهتر آن تلاش فراوان كرده, تعليقات و توضيحات سودمند بسيارى بر آن افزوده, اختلاف نسخه هاى خطى را در پاورقيها بازگفته و در مجموع, تصحيح مفيد و كارآمدى ارائه كرده است. امّا متأسفانه جاى فهرستهاى فنى در آخر كتاب خالى است. چنانچه فهرست نام كسان, جايها, قبايل, كتابها و…. به كتاب افزوده مى گشت, بر ارزش و بهره ورى آن چندين برابر اضافه مى شد. بجز از اينها, برخى غلطهاى چاپى يا نگارشى نيز در (الانساب) راه يافته كه در مقايسه با كل اثر, جزيى است و از ارزش تصحيح نمى كاهد, و يادكرد آن, صرفاً به خاطر اصلاح آنها در چاپهاى بعدى است; از جمله:
كتاب (المضافات) ابوكامل بصيرى را (ج١, ص٣٢٥) در بعضى مواضع به غلط (المضاهات) نوشته است (ج١, ص٣٦٥ و ج٢, ص٢٩٧). در جاى ديگر, (كتاب الشيوخ) از يونس بن عبدالاعلى را (كتاب الشويخ) نوشته است (ج٤, ص٣٠٣). در جايى نوشته است: (قال ابوحاتم بن حبّان: اَى أنا كتبنا عنه لِقرب إسناده) كه ظاهراً (كَتَبتُ) درست است (ج١, ص٣٧٩). در جاى ديگر, (سَمَع بنيسابور الحسن بن احمد سمرقندى) نوشته شده است كه با يستى(حسن بن احمد) يا (ابوالحسن بن احمد) درست باشد. در جاى ديگر (المنتيب اليها) به جاى (المنتسب اليها) نوشته شده است (ج١, ص٣٦٦).
نيز در جايى به جاى اباجعفر الابهرى, الانهرى نوشته شده است (ج٥, ص٣١٤); و در جاى ديگر ابومحمد حسن بن عبد اللّه تيمى چاپ شده كه درست آن تميمى است (ج٥, ص٣٢٠).
در جاى ديگر (كان صاحب لؤلؤ وجوهر) نوشته شده (ج٥, ص٧٠٦) كه جواهر درست است.
در جاى ديگر هم (مولى لعلى رضى اللّه عنه) چاپ شده (ج١, ص٢٩٥) كه مولى على درست است.
در جاى ديگر, (كان صدوقاً فهيماً) به غلط (صدوقاً فهماً) چاپ شده است. (ج١, ص٢٩٨). در جاى ديگر (أبوسهل البرسانى الخرسانى) چاپ شده است (ج١, ص٣٢١) كه خراسانى درست است.
صرف نظر از اين موارد جزيى, (الانساب) تأليف عبدالكريم سمعانى با تصحيح و تحقيق عبد اللّه عمر بارودى, كتابى است سودمند, زيبا, مهذب كه براى اهل تحقيق جالب و خواندنى است. توفيق او و واليان محترم انتشارات (دارالكتب العلميه) بيروت را در ارائه چنين خدمات ارزشمند علمى, از خداوند بزرگ خواهانيم; بمنّه وكرمه, والحمد للّه اولاً وآخراً.پاورقي:
١. فؤاد سزگين, تاريخ التراث العربى (چاپ دوم: قم, كتابخانه آيت اللّه العظمى مرعشى نجفى, ١٤١٢هـ.ق) ج١, جزء٢, ص٢٩.
٢. همان, ص٢٩ـ٣١.
٣. احمد بن محمّد بن احمد ميدانى, مجمع الامثال (چاپ سوم: قم, انتشارات دارالفكر, ١٣٩٣هـ./ ١٩٧٢م) ج٢, ص٢٧٣.
٤. O. Lofgren; Dagfal und Dibibls Gew‡hrsm ‡nner der Sudarabischen Sage in: Studi or in onore di g. L. Dellacida ١١, ٩٤-٩٩.
٥. تاريخ التراث العربى, پيشين, ج١, جزء٢, ص٤٥ـ٥٤.
٦. بلاذرى, انساب الاشراف, به تصحيح محمّد حميد اللّه (قاهره: ١٩٥٩م), ص٦.
٧. عبداللّه عُمر البارودى, (مقدمه) الانساب سمعانى (بيروت: دارالكتب العلميه, ١٤٠٨هـ.) ج١, ص٩.